درباره ریشه نام تبریز دیدگاههای مختلفی وجود دارد. یکی از مشهورترین روایتها آن را برگرفته از واژه کهن «تاپریژ» یا «تبریز» میداند؛ به این معنا که آبهای گرم یا چشمههای طبیعی این منطقه باعث «ریختن تب» و بهبود بیماریها میشده است. گفته میشود در گذشته وجود چشمههای آبگرم در اطراف شهر چنین برداشتی را تقویت کرده و نام تبریز از همین باور مردمی شکل گرفته است.
دیدگاه دیگری ریشه نام تبریز را به زبانهای باستانی ایرانی نسبت میدهد و آن را ترکیبی از واژههایی به معنای «جریان آب» یا «محل ریزش» میداند. برخی پژوهشگران نیز معتقدند نام این شهر در متون کهن به صورتهایی مانند «تورِژ»، «تَورِس» یا «تَوْرِیز» آمده و به مرور زمان در اثر تحولات زبانی به «تبریز» تغییر یافته است.
در منابع تاریخی ارمنی و یونانی نیز نامهایی نزدیک به تبریز دیده میشود که نشان میدهد این شهر از دوران باستان شناختهشده بوده و نام آن در طول قرنها دچار دگرگونی شده است. بهطور کلی، هرچند درباره ریشه دقیق نام تبریز اتفاق نظر قطعی وجود ندارد، اما بیشتر نظریهها بر قدمت بسیار کهن این نام و پیوند آن با ویژگیهای طبیعی و جغرافیایی منطقه تأکید دارند.
تبریز از کهنترین شهرهای ایران است و پیشینه سکونت در محدوده آن به دوران پیش از تاریخ بازمیگردد. این شهر در منابع باستانی و تاریخی با نامهای گوناگون یاد شده و بهسبب قرار گرفتن در مسیر ارتباطی شرق و غرب، همواره اهمیت راهبردی و بازرگانی داشته است. تبریز در دوران مادها و هخامنشیان در حوزه تمدنی آذربایجان قرار داشت و در دوره اشکانی و ساسانی نیز بهعنوان یکی از مراکز مهم منطقه شناخته میشد.
پس از ورود اسلام به ایران، تبریز بهتدریج به یکی از شهرهای مهم شمالغرب کشور تبدیل شد. در سدههای میانی، بهویژه در دوران سلجوقیان، ایلخانان و سپس قرهقویونلوها و آققویونلوها، تبریز بارها بهعنوان پایتخت انتخاب شد. در دوره ایلخانان مغول، این شهر به اوج شکوفایی خود رسید و به یکی از مراکز مهم سیاسی، اقتصادی و فرهنگی جهان اسلام بدل شد؛ رونق تجارت، ساخت بناهای بزرگ و حضور دانشمندان و هنرمندان از نشانههای این دوران است.
در دوره صفویان نیز تبریز نقش بسیار مهمی ایفا کرد و نخستین پایتخت این سلسله بود، هرچند بهدلیل نزدیکی به مرزهای عثمانی، بارها مورد حمله قرار گرفت و پایتخت به قزوین منتقل شد. با این حال، تبریز جایگاه اقتصادی و فرهنگی خود را حفظ کرد و بهعنوان مرکز ولیعهدنشین در دوره قاجار اهمیت ویژهای یافت. حضور ولیعهدان قاجار در تبریز باعث رشد سیاسی، نظامی و فرهنگی شهر شد و آن را به دروازه ورود اندیشهها و دستاوردهای نوین از اروپا به ایران تبدیل کرد.
در دوران معاصر، تبریز نقشی برجسته در تحولات سیاسی و اجتماعی ایران داشته است. این شهر یکی از کانونهای اصلی انقلاب مشروطه بود و شخصیتهای تأثیرگذاری از دل آن برخاستند. در سده اخیر نیز تبریز با وجود زلزلههای ویرانگر، بارها بازسازی شده و امروزه بهعنوان یکی از کلانشهرهای مهم ایران، با پیشینهای غنی و تاریخی پرفرازونشیب، جایگاه ویژهای در تاریخ و فرهنگ کشور دارد.
تبریز در شمالغرب ایران و در مرکز استان آذربایجان شرقی قرار دارد. این شهر در دامنههای شمالی رشتهکوه سهند و در دشتی نسبتاً هموار واقع شده و بهدلیل همین موقعیت، از گذشته تاکنون محل مناسبی برای سکونت، کشاورزی و شکلگیری راههای ارتباطی بوده است. ارتفاع تبریز از سطح دریا حدود ۱۳۵۰ متر است که تأثیر مستقیمی بر آبوهوا و شرایط اقلیمی آن دارد.
از نظر جغرافیایی، تبریز از شمال به شهرستان شبستر و صوفیان، از شرق به بستانآباد، از جنوب به دامنههای سهند و از غرب به آذرشهر و دریاچه ارومیه نزدیک است. قرارگیری شهر در مسیر ارتباطی میان فلات مرکزی ایران، قفقاز، آناتولی و اروپا، موجب شده تبریز همواره جایگاهی مهم در تجارت و حملونقل منطقهای و فرامنطقهای داشته باشد.
آبوهوای تبریز متأثر از موقعیت کوهستانی آن است و زمستانهایی سرد و تابستانهایی معتدل دارد. وجود کوهها، دشتها و نزدیکی نسبی به دریاچه ارومیه، به این شهر ویژگیهای طبیعی خاصی بخشیده و موقعیت جغرافیایی آن را به یکی از عوامل اصلی اهمیت تاریخی، اقتصادی و فرهنگی تبریز در طول قرنها تبدیل کرده است.
بر اساس آخرین سرشماری رسمی نفوس و مسکن ایران که در سال ۱۳۹۵ انجام شده، جمعیت شهر تبریز برابر با ۱٬۵۵۸٬۶۹۳ نفر ثبت شده است. با توجه به رشد طبیعی جمعیت، گسترش محدوده شهری و مهاجرت از شهرها و روستاهای اطراف، برآوردهای جدیدتر نشان میدهد که جمعیت تبریز در سالهای اخیر به حدود ۱٫۷ تا ۱٫۸ میلیون نفر رسیده و همچنان یکی از پرجمعیتترین شهرهای کشور بهشمار میرود.
استان آذربایجان شرقی نیز طبق همان سرشماری سال ۱۳۹۵ دارای جمعیتی حدود ۳٬۹۰۹٬۶۵۲ نفر بوده است. این استان به دلیل تمرکز جمعیتی در شهر تبریز و نقش اقتصادی، صنعتی و آموزشی آن، سهم قابلتوجهی از جمعیت خود را در مرکز استان جای داده است.
برآوردهای جدیدتر حاکی از آن است که جمعیت استان آذربایجان شرقی در سالهای اخیر از مرز ۴ میلیون نفر عبور کرده و رشد جمعیت بیشتر در مناطق شهری، بهویژه کلانشهر تبریز، مشاهده میشود. این روند نشاندهنده جایگاه مهم تبریز بهعنوان قطب جمعیتی و شهری شمالغرب ایران است.
بهترین فصل سفر به تبریز معمولاً فصل بهار و تابستان است، زیرا در این زمان آبوهوای شهر معتدل و دلپذیر میشود. بهار، بهویژه از اواخر فروردین تا خرداد، با هوایی خنک، طبیعت سرسبز و شکوفههای فراوان همراه است و شرایط مناسبی برای گشتوگذار شهری و بازدید از جاذبههای تاریخی و طبیعی تبریز فراهم میکند.
تابستانهای تبریز نسبت به بسیاری از شهرهای ایران خنکتر است و همین موضوع باعث میشود ماههای تیر و مرداد نیز زمان مناسبی برای سفر باشند. در این فصل، گرمای هوا آزاردهنده نیست و شبها معمولاً خنک است، بنابراین گردشگران میتوانند با آرامش بیشتری از بازار تاریخی تبریز، پارکها و مناطق اطراف شهر دیدن کنند.
پاییز تبریز با وجود زیبایی طبیعت، هوا بهسرعت رو به سردی میرود و زمستانهای آن سرد و برفی است. به همین دلیل، پاییز و زمستان بیشتر برای افرادی مناسب است که به هوای سرد و مناظر زمستانی علاقه دارند، اما برای اغلب گردشگران، بهار و تابستان بهترین و محبوبترین زمان سفر به تبریز بهشمار میرود.
دین غالب مردم تبریز اسلام و مذهب اکثریت آنان شیعه دوازدهامامی است. این شهر از گذشتههای دور یکی از مراکز مهم تشیع در ایران بوده و بهویژه از دوره صفویه، که تشیع بهعنوان مذهب رسمی کشور اعلام شد، نقش پررنگی در گسترش و تثبیت آیینهای شیعی داشته است. مراسم مذهبی مانند ماه محرم، عاشورا و سایر مناسبتهای دینی در تبریز با نظم و شکوه خاصی برگزار میشود.
در کنار اکثریت شیعه، در طول تاریخ اقلیتهای دینی نیز در تبریز حضور داشتهاند. ارامنه مسیحی از شناختهشدهترین اقلیتهای دینی این شهر هستند که کلیساها و محلههای قدیمی آنها همچنان در تبریز دیده میشود. آشوریها نیز از دیگر گروههای مسیحی ساکن این شهر بودهاند.
در گذشته، جامعهای از یهودیان نیز در تبریز زندگی میکردند که امروزه جمعیت آنها بسیار کاهش یافته است. بهطور کلی، تبریز شهری با اکثریت مسلمان شیعه است که در عین حال، سابقهای طولانی از همزیستی مسالمتآمیز پیروان ادیان مختلف را در کارنامه تاریخی خود دارد.
غذاهای محلی تبریز بازتابی از فرهنگ آذربایجانی و ذائقه خاص مردم این منطقه است و معمولاً طعمهایی غنی، مقوی و متناسب با آبوهوای سردتر شهر دارد. یکی از معروفترین غذاهای تبریز کوفته تبریزی است که با گوشت چرخکرده، لپه، برنج، سبزی معطر و گاهی تخممرغ یا آلو تهیه میشود و بهعنوان نماد آشپزی این شهر شناخته میشود.
از دیگر غذاهای سنتی تبریز میتوان به انواع آشها مانند آش دوغ اشاره کرد که با دوغ محلی، نخود و سبزی پخته میشود و غذایی سبک و محبوب است. آبگوشت دیزی سنگی نیز در تبریز طرفداران زیادی دارد و معمولاً همراه با نان سنگک و سبزی سرو میشود. خورش هویج تبریزی با هویج، گوشت و آلو از غذاهای خاص این منطقه است که طعمی ملس دارد.
در کنار غذاهای اصلی، شیرینیها و خوراکیهای محلی تبریز شهرت فراوانی دارند. قرابیه، نوقا، اریس، راحتالحلقوم و باقلوا از جمله سوغاتیها و شیرینیهای معروف این شهر هستند که جایگاه ویژهای در فرهنگ غذایی تبریز دارند و در کنار غذاهای محلی، هویت آشپزی این شهر را کامل میکنند.
