دربارهٔ ریشه نام شهر کاشان دیدگاههای مختلفی مطرح شده است، اما معتبرترین نظر آن را برگرفته از نام قوم باستانی کاسیها میداند. کاسیها از اقوام کهن ساکن فلات ایران بودند که چند هزار سال پیش در بخشهایی از مرکز و غرب ایران زندگی میکردند. بر اساس این دیدگاه، نام کاشان در اصل به صورت «کاسیان» یا «کاسیانه» بوده و در گذر زمان و بر اثر تحولات زبانی به شکل امروزی «کاشان» درآمده است. این نظریه پشتوانه تاریخی و زبانشناسی قویتری نسبت به سایر دیدگاهها دارد و در میان پژوهشگران بیشتر پذیرفته شده است.
دیدگاه دیگری نام کاشان را به واژه «کاشی» و پیشینه کهن شهر در سفالگری و کاشیسازی مرتبط میداند. کاشان از دیرباز یکی از مراکز مهم تولید سفال و کاشی در ایران بوده و شهرت جهانی در این زمینه داشته است. با این حال، بیشتر محققان معتقدند این شهرت هنری مربوط به دورههای بعدی تاریخ شهر است و نمیتوان آن را دلیل اصلی نامگذاری کاشان دانست، بلکه احتمالاً نام شهر پیشتر وجود داشته و بعدها با صنعت کاشیسازی پیوند خورده است.
نظریهای دیگر ریشه نام کاشان را واژه «کاشانه» به معنای خانه و محل سکونت میداند. این دیدگاه بیشتر جنبه ادبی و عامیانه دارد و شواهد تاریخی و زبانشناسی معتبری برای تأیید آن ارائه نشده است. در مجموع، با وجود مطرح بودن این نظریهها، نظر غالب پژوهشگران بر این است که نام کاشان بیش از هر چیز به قوم کاسی و حضور کهن آنان در این منطقه بازمیگردد.
جمعیت شهر کاشان در سالهای اخیر رو به رشد بوده و آمارهای رسمی و برآوردهای مختلف تا سال ۲۰۲۵ حدود ۳۴۰ تا ۳۵۷ هزار نفر را نشان میدهند. طبق برآوردهای جمعیتی شهری، جمعیت کاشان در سال ۲۰۲۵ حدود ۳۵۶ تا ۳۵۷ هزار نفر است که شامل ساکنان شهر و کلانشهر اطراف میشود. همچنین آمارهای رسمیتر بر اساس سرشماری قبل از این برآوردها جمعیت حدود ۳۰۴ تا ۳۰۵ هزار نفر را برای شهر کاشان در سال ۱۳۹۵ (۲۰۱۶ میلادی) گزارش کردهاند.
کاشان از کهنترین شهرهای ایران بهشمار میرود و پیشینه سکونت در این منطقه به بیش از هفت هزار سال پیش بازمیگردد. مهمترین گواه این قدمت، محوطه باستانی سیَلْک در جنوبغربی شهر است که نشاندهنده شکلگیری یکی از نخستین تمدنهای فلات مرکزی ایران است. یافتههای باستانشناسی سیلک از وجود زندگی سازمانیافته، کشاورزی، سفالگری و آیینهای مذهبی در هزارههای پیش از میلاد حکایت دارد.
در دوران تاریخی، کاشان در دورههای هخامنشی، اشکانی و ساسانی شهری آباد و مهم بوده است. موقعیت جغرافیایی آن در مسیر راههای ارتباطی و نزدیکی به کویر و کوهستان، باعث رونق بازرگانی و صنایع دستی شد. برخی منابع، نام کاشان را برگرفته از قوم باستانی کاسیها میدانند که در این ناحیه سکونت داشتهاند و این موضوع بر دیرینگی هویت تاریخی شهر تأکید میکند.
با ورود اسلام، کاشان در سدههای نخست هجری همچنان اهمیت خود را حفظ کرد و در دورههای سلجوقی و ایلخانی به یکی از مراکز علمی، مذهبی و هنری تبدیل شد. ساخت بناهایی مانند مسجد جامع کاشان و رشد صنایع سفال و کاشیسازی، جایگاه فرهنگی شهر را تثبیت کرد. کاشان در این دوره بهویژه به دلیل تولید کاشیهای مرغوب شهرت فراوان یافت.
در دوره صفوی، کاشان به اوج شکوفایی خود رسید. توجه شاهان صفوی، رونق تجارت، گسترش معماری شهری و ساخت خانههای باشکوه، باغها و کاروانسراها از ویژگیهای این دوره است. بسیاری از آثار شاخص کاشان مانند باغ فین، خانههای تاریخی و بازار سنتی ریشه در همین دوران دارند. با وجود زلزلههای ویرانگر در دورههای بعد، شهر بارها بازسازی شد و حیات خود را حفظ کرد.
در دوره قاجار و معاصر، کاشان همچنان یکی از شهرهای مهم مرکز ایران باقی ماند و علاوه بر صنایع سنتی مانند فرشبافی و گلابگیری، بهتدریج وارد مسیر توسعه شهری و صنعتی شد. امروز کاشان شهری است که تاریخ کهن، معماری ارزشمند و سنتهای فرهنگی آن، گذشته و حال را در کنار هم حفظ کرده و نقش مهمی در هویت تاریخی ایران دارد.
شهر کاشان در شمال استان اصفهان و در بخش مرکزی ایران قرار دارد. این شهر در حاشیهٔ کویری فلات مرکزی و در دامنههای رشتهکوه کرکس واقع شده و به همین دلیل ترکیبی از اقلیم کوهستانی و کویری را دارد. موقعیت کاشان بهگونهای است که از یکسو به مناطق مرتفع و از سوی دیگر به دشتهای کویری منتهی میشود.
کاشان از شمال به استان قم و دشت کویر نزدیک است، از شرق به آران و بیدگل و نواحی کویری، از جنوب به نطنز و ارتفاعات کرکس و از غرب به استان مرکزی محدود میشود. این موقعیت باعث شده کاشان در مسیر ارتباطی مهم میان شهرهای بزرگ کشور قرار بگیرد.
از نظر راههای ارتباطی، کاشان در مسیر اصلی تهران–اصفهان واقع شده و فاصله آن تا تهران حدود ۲۴۰ کیلومتر و تا اصفهان حدود ۲۲۰ کیلومتر است. این جایگاه جغرافیایی، همراه با دسترسی به منابع طبیعی اطراف و پیشینه تاریخی کهن، نقش مهمی در شکلگیری و توسعه شهر کاشان داشته است.
بهترین فصل سفر به کاشان بهار است، بهویژه از اواسط فروردین تا پایان اردیبهشت. در این بازه هوا معتدل و دلپذیر است و طبیعت اطراف شهر، بهخصوص مناطق کوهپایهای، سرسبز میشود. مهمتر از همه، در ماه اردیبهشت مراسم گلابگیری در قمصر، نیاسر و برزک برگزار میشود که یکی از جذابترین رویدادهای گردشگری کاشان به شمار میآید.
پاییز نیز زمان مناسبی برای سفر به کاشان است، بهخصوص در ماههای مهر و آبان. در این فصل گرمای تابستان فروکش میکند و هوا خنکتر میشود، ضمن اینکه شهر خلوتتر از بهار است و بازدید از بناهای تاریخی و کویرگردی لذتبخشتر خواهد بود.
تابستان به دلیل گرمای زیاد و هوای خشک، بهویژه در تیر و مرداد، فصل مناسبی برای سفر به کاشان نیست، مگر برای سفرهای کوتاه یا بازدید شبانه از کویر. زمستان هم معمولاً سرد و خشک است و شبها دمای هوا کاهش محسوسی دارد، اما برای افرادی که به سفرهای خلوت و آرام علاقه دارند میتواند گزینهای قابلقبول باشد. در مجموع، بهار بهترین و محبوبترین زمان سفر به کاشان محسوب میشود.
اکثریت مردم کاشان مسلمان و پیرو مذهب شیعه دوازدهامامی هستند و این مذهب از قرنهای نخست اسلامی تاکنون هویت دینی غالب شهر را شکل داده است. آیینها و مناسبتهای مذهبی مانند محرم، صفر، ماه رمضان و مراسم سنتی عزاداری جایگاه پررنگی در زندگی اجتماعی مردم دارند و کاشان در برگزاری آیینهای مذهبی، بهویژه مراسمهای سنتی محلی، شناختهشده است.
از نظر قومی، مردم کاشان عمدتاً فارسیزبان و از قوم فارس محسوب میشوند. گویش محلی کاشانی که ریشه در فارسی کهن دارد، هنوز در میان بخشی از مردم، بهویژه نسلهای قدیمیتر، رایج است و واژگان و ساختارهای خاص خود را حفظ کرده است. این گویش یکی از عناصر مهم هویت فرهنگی شهر بهشمار میآید.
در کنار اکثریت شیعه، در دورههایی از تاریخ، اقلیتهای دینی مانند یهودیان نیز در کاشان حضور داشتهاند و نقش فعالی در تجارت و زندگی شهری ایفا میکردهاند. هرچند امروزه جمعیت این اقلیتها بسیار محدود شده، اما نشانههایی از حضور تاریخی آنان در بافت فرهنگی و اجتماعی شهر باقی مانده است. در مجموع، مردم کاشان از نظر دینی و قومی ترکیبی نسبتاً همگن دارند، اما فرهنگ آنها حاصل قرنها تعامل تاریخی، مذهبی و اجتماعی است.
غذاهای محلی کاشان بازتابی از اقلیم کویری، محصولات بومی و سنتهای قدیمی این منطقه است و بسیاری از آنها طعمی ساده اما اصیل دارند. یکی از معروفترین غذاهای کاشان گوشت و لوبیا است که با گوشت گوسفندی، لوبیای سفید، پیاز و ادویه پخته میشود و معمولاً بهصورت کوبیده و همراه نان سرو میگردد. این غذا بیشتر در فصلهای سرد سال رواج دارد و از خوراکهای قدیمی مردم کاشان محسوب میشود.
شُفته سماق از دیگر غذاهای محلی این شهر است که با گوشت چرخکرده، سماق، پیاز و سبزیهای معطر تهیه میشود و طعمی ترش و ملایم دارد. همچنین کوفته آبسماق یا غذاهای مشابه با پایه سماق، به دلیل دسترسی به این چاشنی در منطقه، در سفرههای سنتی کاشانی دیده میشود.
در میان غذاهای سادهتر، اشکنههای محلی مانند اشکنه تخممرغ یا اشکنه آرد جایگاه ویژهای دارند که با مواد اولیه اندک و متناسب با زندگی کویری تهیه میشدند. آبگوشت محلی کاشان نیز با دستور پخت خاص و استفاده از حبوبات و ادویههای بومی، با نمونههای رایج در دیگر مناطق تفاوتهایی دارد.
از نظر خوراکهای سنتی مرتبط با آیینها، خورش خلال و برخی غذاهای نذری و مناسبتی در مراسم مذهبی پخته میشوند. همچنین هرچند کوفته سماق و گوشتپلوهای محلی امروزه کمتر پخته میشوند، اما در گذشته جزو غذاهای رایج کاشان بودهاند. در مجموع، غذاهای محلی کاشان ساده، مقوی و هماهنگ با شرایط آبوهوایی منطقه هستند و بخشی مهم از فرهنگ بومی این شهر را شکل میدهند.
